Dlaczego widzimy kolory inaczej: daltonizm i synestezja

Dwie osoby patrzące na ten sam przedmiot nie zawsze widzą te same barwy. Przyczyną może być budowa oka, jak w daltonizmie, albo nietypowa praca mózgu, jak w synestezji. Wyjaśniamy, czym się różnią te zjawiska i jak ułatwić sobie życie, gdy kolory sprawiają trudność.

Jak w ogóle widzimy kolory

Za widzenie barw odpowiadają w siatkówce wyspecjalizowane komórki zwane czopkami. Większość ludzi ma trzy rodzaje czopków, a każdy z nich jest najbardziej wrażliwy na inny zakres światła: mniej więcej na barwę niebieską, zieloną i czerwoną. Mózg porównuje sygnały z tych trzech źródeł i na ich podstawie tworzy wrażenie koloru.

Kolor nie istnieje więc w samym przedmiocie, tylko powstaje w naszej głowie. Światło odbite od jabłka to po prostu fale o różnej długości, a „czerwień” to interpretacja, którą nadaje im układ wzrokowy. Dlatego drobna zmiana w oku lub w mózgu może sprawić, że ta interpretacja będzie inna niż u większości ludzi.

Daltonizm: gdy czopki działają inaczej

Daltonizm, czyli zaburzenie widzenia barw, najczęściej wynika z tego, że jeden z rodzajów czopków działa inaczej niż zwykle albo słabiej. Zwykle jest wrodzony i uwarunkowany genetycznie, a występuje znacznie częściej u mężczyzn niż u kobiet. Może też pojawić się później, na przykład w związku z chorobami oczu lub nerwu wzrokowego, dlatego nagła zmiana w widzeniu barw jest powodem do konsultacji z lekarzem.

Wbrew popularnemu skojarzeniu daltoniści zazwyczaj nie widzą świata czarno-białego. Najczęstszy problem to mylenie barw leżących blisko siebie w odbiorze, szczególnie:

czerwieni i zieleni,
zieleni i brązu,
różu, szarości i niebieskiego,
fioletu i niebieskiego.

Wiele osób dowiaduje się o swojej odmienności dopiero w szkole lub podczas badania wymaganego do pracy, bo od dziecka uczy się nazywać kolory po swojemu i świetnie radzi sobie na podstawie innych wskazówek, jak jasność, kontekst czy znajomy układ świateł. Rozpoznanie wymaga specjalistycznego badania u okulisty, a nie samodzielnych testów z internetu, na których wynik wpływa choćby ustawienie ekranu.

Synestezja: kolory, których nie ma w świecie

Synestezja to zupełnie inne zjawisko. Oczy działają prawidłowo, ale mózg łączy ze sobą doznania, które u większości osób są odrębne. Osoba z synestezją może na przykład widzieć litery lub cyfry w określonych barwach, odbierać dźwięki jako kolorowe kształty albo przypisywać smak do słów.

Kilka cech charakterystycznych dla tego zjawiska:

skojarzenia są mimowolne, nie wynikają z wyobraźni ani z wyuczonych skojarzeń,
zwykle są stałe w czasie, więc litera A zawsze ma ten sam kolor,
u każdej osoby wyglądają inaczej, więc nie ma jednej „właściwej” barwy dla danej cyfry,
zazwyczaj nie przeszkadzają w życiu, a wiele osób uważa je za coś naturalnego i ciekawego.

Naukowcy wciąż badają, skąd bierze się synestezja. Jedna z hipotez mówi o silniejszej komunikacji między obszarami mózgu odpowiedzialnymi za różne zmysły lub pojęcia, ale nie ma jeszcze jednoznacznego wyjaśnienia. Często występuje rodzinnie, co sugeruje udział genów.

Co z tego wynika w codziennym życiu

Różnice w odbiorze barw nie są wadą charakteru ani kwestią wyobraźni. Warto o nich wiedzieć, bo ułatwia to porozumienie z innymi i projektowanie rzeczy w sposób przyjazny wszystkim.

Jeśli podejrzewasz u siebie daltonizm

Umów badanie u okulisty, który wykona odpowiednie testy i ustali rodzaj zaburzenia.
Opisuj i podpisuj ubrania, kable czy przyprawy, jeśli łatwo je pomylić.
Korzystaj z ustawień dostępności w telefonie i komputerze, które często oferują filtry kolorów lub tryby dla osób z zaburzeniami widzenia barw.
Poinformuj pracodawcę lub szkołę, jeśli kolory mają znaczenie w zadaniach. Warto też sprawdzić aktualne wymagania dla zawodów, w których badanie widzenia barw jest wymagane.

Jeśli tworzysz prezentacje, wykresy lub strony

Nie opieraj przekazu wyłącznie na kolorze. Dodaj kształt, wzór, podpis lub etykietę.
Zadbaj o wyraźny kontrast między tekstem a tłem.
Unikaj zestawień czerwieni z zielenią jako jedynego sposobu odróżnienia danych.
Sprawdź materiał w skali szarości. Jeśli nadal jest czytelny, prawdopodobnie jest dobrze zaprojektowany.

Jeśli masz synestezję

Nie ma powodu, by się jej obawiać. Może być pomocna, na przykład w zapamiętywaniu numerów czy nazw, a dla wielu osób to po prostu ciekawa cecha. Jeśli jednak budzi twój niepokój, porozmawiaj z lekarzem.

Podsumowanie

Daltonizm wynika z odmiennego działania komórek w oku, a synestezja z nietypowych połączeń w mózgu. W obu przypadkach to przypomnienie, że kolory są interpretacją tworzoną przez nasz układ nerwowy, a nie dokładną kopią rzeczywistości. Świadomość tych różnic pomaga lepiej rozumieć innych i tworzyć świat czytelniejszy dla każdego.